“Ja sam ono po čemu se razlikujem.” Winnie-the-Pooh
Pored toga što je sa bogoslovima Grigorijem Niskim i Grigorijem Bogoslovom bio član “velike trojke” patrističkog bogoslovlja, što je bio uključen u otvaranje raznih prototipskih vrsta azila, bolnica i narodnih kuhinja, što je učestvovao u jednoj od prvih institucionalizacija asketskog života pišući monaške ustave, teologija Vasilija Velikog (329-379), poznatog i kao Vasilije iz Cezareje, nam i danas može ponuditi neke crtice i smjernice u filozofiji komunitarnog i komunikacijskog života.
Iako svjedok dogmatike u nastajanju (četvrti vijek je vijek kreiranja hrišćanskih dogmi), učenje ovog mislioca o suštinama ličnosti je sve, samo ne dogmatsko. Vaslije Veliki je u antropološkom smislu, potpuni antidogmatik. U čemu se ogleda ova anarhičnost?
Vasilije raskida sa starom antičkom pretpostavkom, po kojoj individualni entiteti nemaju veze sa idejama ili sa suštinama stvari. U antičkim dramama, nazivi za ličnosti i likove su isključivo u službi predstave i cjeline radnje. Likovi su samo žrtve bezlične sudbine i života, te u borbi sa sudbinom nemaju šanse da prežive, a da ne žrtvuju vlastiti princip ili život. Same pojedinačne egzistencije i mali životi nazivani su prosoponima, ili u latinskoj varijanti personama, odakle etimološki i dolazi naziv za “persone” i “personalitije” danas.
Kao na grčkim pozornicama, i u redovima upravnog sistema Rima, važio je identičan princip, persona ima smisla samo dok učestvuje u pravnom i ekonomskom poretku carstva. Sam identitet, ličnu kartu antičkim podanicima, ono što ih razlikuje od drugih, propisuje država. Oni po pitanju svog identiteta ne mogu ništa da urade, on im je dan po rođenju, a za života će im biti određivan po “prirodi stvari”. Njihova slobodna volja ne tvori ništa bitno u smislu njihovog ličnog identiteta.
Vasilijevo učenje o trojičnom bogoslovlju, odnosno o Svetoj Trojici, nudi nam potpuno novu i radikalnu početnu tačku: ne postoji nikakav entitet koji dolazi prije same komunikacije između božanskih ličnosti. I ovo je radikalno slobodarska koncepcija. Bez obzira što i sami na razne načine jesmo određeni mnogim stvarima, tek kroz naše slobodno saučestvovanje u zajednici, ta zajednica ima suštinu.
Bog kao suština stvari ili božanska priroda, ne postoji van okvira komunikacije njegovih ličnosti. Bez odnosa koji između sebe uspostavljaju ličnosti Oca, Sina i Duha Svetoga, nema ni Boga. Dakle, smisleni odnosi autentičnih, po prirodi jednakih, ali ličnosno različitih osoba, tvore suštinu nečega. Ovdje se pita i sama individualnost, sam pojedinačni i lični identitet. Činjenica da su ličnosti Oca, Sina i Duha Svetoga autentične i slobodne omogućuje im da budu Bog, jedna priroda.
Šta dobijamo kada ovu teologiju prevedemo na jezik društvenog? Zajednica je jedino moguća kao ona koja je prihvaćena od strane svih na smislen način. Ona ne bi smjela proizvoditi zloupotrebu autoriteta, neosnovanu hijerarhiju i atomizovane pojedince. A u većini slučajeva ovo je jedino što društva i nude danas, pogotovo ona koja se ponose svojom “vjerom”. Zajednički odnos nas mora tjerati da prekoračujemo granice, i istorije, i tradicije i kulture, da bismo ih naknadno opet stvorili, u boljem, otvorenijem i tolerantnijem okruženju. Tek se u smislenom saodnošenju između slobodnih ljudi krije harmoničan društveni odnos, i ostvaruje revolucionarna zamisao o odnosu božanskih ličnosti u teologiji Vasilija Velikog, anarhističkog konzervativca, i siguran sam, našeg misaonog savremenika.
